ಸಾಲಿಗ್ರಾಮದ ಶ್ರೀ ಯೋಗಾನಂದ ಗುರುನರಸಿಂಹ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನ ಹಾಗೂ ವಿಶಿಷ್ಟ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪುರಾಣ ಕಾಲ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಬಹುದು:
ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ
- ಉಗಮ: ಪದ್ಮಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಮೂರ್ತಿಯು ಒಂದು ಅಶ್ವತ್ಥ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಶಂಖ ಮತ್ತು ಚಕ್ರಧಾರಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.
- ಸ್ಥಾಪನೆ: ಅಶರೀರವಾಣಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ದೇವನ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದ ನಾರದ ಮುನಿಗಳು ಈ 'ಯೋಗಾನಂದ ನರಸಿಂಹ' ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದರು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.
- ಸ್ವಯಂಭೂ ಸಾಲಿಗ್ರಾಮ: ಇಲ್ಲಿನ ವಿಗ್ರಹವು ಏಕಶಿಲಾ ಸಾಲಿಗ್ರಾಮ ಶಿಲೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಯಾರೂ ಕೆತ್ತಿದ್ದಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ 'ಸ್ವಯಂಭೂ' (ತಾನೇ ಉದ್ಭವಿಸಿದ್ದು) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ
ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯ
- ಕದಂಬ ರಾಜ ಲೋಕಾದಿತ್ಯ: ಸ್ಕಾಂದ ಪುರಾಣದ ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಖಂಡದ ಪ್ರಕಾರ, ಕದಂಬ ರಾಜ ಲೋಕಾದಿತ್ಯನು ಅಹಿಚ್ಛತ್ರದಿಂದ (ಉತ್ತರ ಭಾರತ) ವೇದಪಾರಂಗತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕರೆತಂದು ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟನು.
- ಭಟ್ಟಾಚಾರ್ಯರ ದರ್ಶನ: ರಾಜನೊಂದಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದ ಭಟ್ಟಾಚಾರ್ಯ ಎಂಬ ಮಹಾನ್ ಪಂಡಿತನ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಕೈಗಳ ಮಹಾಗಣಪತಿಯು ಬಂದು, ಯೋಗಾನಂದ ನರಸಿಂಹನ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪುನರ್ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲು ಆದೇಶಿಸಿದನು.
- ದೇವನೇ ಗುರು: ಈ 14 ಗ್ರಾಮಗಳ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಯಾವುದೇ ಮಾನವ ಪೀಠಾಧಿಪತಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಗುರುವೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ, ಸಾಲಿಗ್ರಾಮದ ಈ ನರಸಿಂಹ ದೇವರನ್ನೇ ತಮ್ಮ 'ಗುರು' ಮತ್ತು 'ದೈವ' ಎಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ 'ಶ್ರೀ ಗುರುನರಸಿಂಹ ದೇವಸ್ಥಾನ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತು.
ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷತೆಗಳು
- ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖ ಮೂರ್ತಿ: ಇಲ್ಲಿನ ವಿಗ್ರಹವು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಮುಖ ಮಾಡಿದೆ. ಈ ಮೊದಲು ಇದು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಮುಖ ಮಾಡಿತ್ತು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ.
- ಉಗ್ರ ಸ್ವರೂಪ ಶಮನ: ದೇವರ ದೃಷ್ಟಿ ನೇರವಾಗಿ ಬಿತ್ತುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಗಳು ಸುಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಕಾರಣ, ದೇವರ ಉಗ್ರತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ದೃಷ್ಟಿ ಹಾಯುವ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಆಂಜನೇಯ ಸ್ವಾಮಿಯ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.
- ದಶಭುಜ ಗಣಪತಿ: ಭಟ್ಟಾಚಾರ್ಯರ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಬಂದಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ದಶಭುಜ (ಹತ್ತು ಕೈಗಳ) ಮಹಾಗಣಪತಿಯ ವಿಗ್ರಹವನ್ನೂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಆಧುನಿಕ ಕಾಲಘಟ್ಟ
ಇಂದು ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಹರಡಿರುವ ಅಂದಾಜು 3 ರಿಂದ 4 ಲಕ್ಷ ಕೂಟ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.